<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="fr">
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Manuscrits de Francesco Maurolico, Latin 17859, vues 41–49 — transcription</title>
        <author>Francesco Maurolico</author>
        <respStmt>
          <resp>transcription automatique — première passe, non vérifiée contre les pages par une personne (<date when="2026-09-15">2026-09-15</date>)</resp>
          <name xml:id="pass" type="model">Opus 5 (claude-opus-5)</name>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>procédure, outillage, export TEI</resp>
          <orgName xml:id="ed">germain.commutator.io (Commutator, Paris)</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Lecture automatique — non vérifiée</edition>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
        <publisher>Commutator</publisher>
        <pubPlace>Paris</pubPlace>
        <date when="2026-09-16">2026-09-16</date>
        <availability status="free">
          <licence target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/">CC0 1.0</licence>
          <p>Le manuscrit transcrit est dans le domaine public. Cette
          transcription est une première lecture automatique, non vérifiée, placée
          dans le domaine public (CC0) ; aucune image n'est reproduite — le
          fac-similé est celui de Gallica, cité vue par vue. Source gallica.bnf.fr /
          Bibliothèque nationale de France. La source LaTeX dont ce fichier
          dérive est publiée sous https://github.com/Commutator-IO/germain-project.</p>
        </availability>
        <ref target="https://germain.commutator.io/">https://germain.commutator.io</ref>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <msDesc>
          <msIdentifier>
            <country>France</country>
            <settlement>Paris</settlement>
            <repository>Bibliothèque nationale de France, département des Manuscrits and Bibliothèque de l'Arsenal</repository>
            <collection>Manuscrits de Francesco Maurolico</collection>
            <idno type="shelfmark">Latin 17859</idno>
          </msIdentifier>
          <head>Opuscules de François Maurolyco sur les mathématiques et l'astronomie.</head>
          <msContents>
            <summary>Vues 41 à 49 du volume, dans la
            numérotation de Gallica (une vue par image) ; lot 3 de vingt vues.
            La foliotation au crayon de la BnF, quand elle a pu être lue, est
            donnée par un milestone[@unit='folio'] ; elle n'est jamais déduite.
            Les vues absentes de la transcription ne portent rien à lire et sont
            omises ; le saut dans la numérotation en est le seul enregistrement.</summary>
          </msContents>
          <history><origin><origDate>1601-1700</origDate><note>Datation du catalogue, reproduite telle quelle.</note></origin></history>
          <additional>
            <surrogates>
              <bibl>
                <ref target="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g">https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g</ref>
                <note>Fac-similé numérique de la Bibliothèque nationale de France
                sur Gallica, servi par l'API IIIF. L'attribut
                <hi rend="monospace">facs</hi> de chaque
                <hi rend="monospace">pb</hi> pointe la vue correspondante dans
                le lecteur de Gallica.</note>
              </bibl>
            </surrogates>
          </additional>
        </msDesc>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Transcription de manuscrits de mathématiciens numérisés dans Gallica, une passe de vingt vues
        par conversation avec un grand modèle multimodal, sous la procédure
        <hi rend="monospace">transcribe</hi> du dépôt. Le fichier
        LaTeX est la source de référence ; ce TEI en est dérivé mécaniquement
        par <hi rend="monospace">scripts/tei.mjs</hi> et n'a pas été relu.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>L'édition n'est pas diplomatique : elle encode les mathématiques et
        l'apparat, rien du support. Correspondance avec l'apparat de la source :
        <hi rend="monospace">\ill</hi> devient <hi rend="monospace">gap[@reason='illegible']</hi>
        (jamais deviné) ; <hi rend="monospace">\uncertain</hi> devient
        <hi rend="monospace">unclear</hi> ; <hi rend="monospace">\add</hi> devient
        <hi rend="monospace">supplied</hi> ; <hi rend="monospace">\struck</hi> devient
        <hi rend="monospace">del</hi> (biffé par l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\note</hi> devient <hi rend="monospace">note[@type='editorial']</hi>
        (du transcripteur) ; <hi rend="monospace">\marginal</hi> devient
        <hi rend="monospace">note[@type='authorial'][@place='margin']</hi> (de l'auteur) ;
        <hi rend="monospace">\page</hi> devient <hi rend="monospace">pb</hi> (vue de Gallica) ;
        <hi rend="monospace">\folio</hi> devient <hi rend="monospace">milestone[@unit='folio']</hi>
        (foliotation de la BnF, jamais déduite).</p>
        <p>Les mathématiques sont transportées en TeX dans
        <hi rend="monospace">formula[@notation='TeX']</hi>, les diagrammes
        commutatifs en <hi rend="monospace">formula[@notation='tikz-cd']</hi>,
        sans conversion. Une marque d'apparat située à l'intérieur d'une
        formule (un exposant illisible, un symbole biffé) reste dans le TeX de
        la formule, sous les mêmes macros.</p>
        <p>Orthographe, ponctuation et lapsus de l'auteur sont conservés ; une
        faute évidente est signalée par une note, jamais corrigée.</p>
      </editorialDecl>
      <appInfo>
        <application ident="germain-tei" version="1">
          <label>scripts/tei.mjs</label>
          <ref target="https://github.com/Commutator-IO/germain-project">https://github.com/Commutator-IO/germain-project</ref>
        </application>
      </appInfo>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="fr">français, avec la notation mathématique de l'auteur</language>
      </langUsage>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-15" who="#pass">Première passe de transcription.</change>
      <change when="2026-09-16" who="#ed">Export TEI depuis la source LaTeX.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="batch" n="3">
<pb n="41" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f41.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">la vue 41 montre une double page ouverte ; ce qui suit est la page de gauche. Le texte continue la proposition dont le début est à la vue 40 (hors de ce lot) : la dernière ligne de la vue 40 s'arrête sur « quod ».</note>
impossibile. Omnino igitur existente angulo <formula notation="TeX">c</formula> recto rectus erit et
<formula notation="TeX">f</formula> angulus. Et ob id in eo casu æquales erunt <formula notation="TeX">c</formula> <formula notation="TeX">f</formula> anguli. Hinc
sequitur ut si rectus non sit <formula notation="TeX">c</formula> angulus neque iam rectus esse
possit <formula notation="TeX">efd</formula> angulus. Tunc ergo ducatur circulorum majorum
arcus <formula notation="TeX">eg</formula> <formula notation="TeX">bh</formula> perpendiculares ad ipsos arcus <formula notation="TeX">df</formula> <formula notation="TeX">ac</formula>. Qui quidem
perpendiculares aut ambo cadunt intra <formula notation="TeX">abc</formula> <formula notation="TeX">def</formula> triangula
aut unus intra, alter extra. Cadant primum ambo intus.
Et tunc quoniam per hypothesim et conversam proportionem
sicut sinus arcus <formula notation="TeX">bc</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ba</formula> sicut sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula>
ad sinum arcus <formula notation="TeX">ed</formula>. Propterea ex æquali sinus arcus <formula notation="TeX">cb</formula> ad sinum
arcus <formula notation="TeX">bh</formula>, erit sicut sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">eg</formula>. Quare per
8 præmissi quoniam recti sunt qui ad <formula notation="TeX">g</formula> <formula notation="TeX">h</formula> æquales erunt
<formula notation="TeX">c</formula> <formula notation="TeX">f</formula> anguli sicut prius. Cadant deinde perpendiculares <formula notation="TeX">eg</formula> <formula notation="TeX">bh</formula>
alter intus alter extra, hoc est <formula notation="TeX">bh</formula> intra triangulum <formula notation="TeX">abc</formula>. Et
arcus <formula notation="TeX">eg</formula> extra. Dico tunc quod angulus <formula notation="TeX">c</formula> cum angulo <formula notation="TeX">efd</formula>
iunctus duos rectos faciet, Quod sic ostendam. Rursus enim per
hypothesim, et conversim sinus arcus <formula notation="TeX">bc</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ba</formula>
sicut sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ed</formula>. Et per 7 præmissi sinus
arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bh</formula> sicut sinus arcus <formula notation="TeX">de</formula> ad sinum
arcus <formula notation="TeX">eg</formula>. Quare erit et sinus arcus <formula notation="TeX">cb</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bh</formula> sicut
sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">eg</formula>. Quare ut prius per 8 præmissi
æqualis erit angulus <formula notation="TeX">c</formula> angulo <formula notation="TeX">efg</formula>. Sed angulus <formula notation="TeX">efg</formula> cum
angulo <formula notation="TeX">efd</formula> conflat duos rectos. Ergo et angulus <formula notation="TeX">c</formula> cum
angulo <formula notation="TeX">efd</formula> conficiet duos rectos. Quod erat demonstrandum.
Atque ita constat quicquid proponitur demonstrandum.
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge gauche, deux figures : un triangle sphérique lettré <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, avec l'arc <formula notation="TeX">bh</formula> tombant sur <formula notation="TeX">ac</formula> en <formula notation="TeX">h</formula> ; un second lettré <formula notation="TeX">e</formula> au sommet, <formula notation="TeX">d</formula> à gauche et, sur la base, « <formula notation="TeX">f</formula> », « <formula notation="TeX">g</formula> » puis « <formula notation="TeX">f</formula> » à l'extrémité droite — la lettre <formula notation="TeX">f</formula> est écrite deux fois sur la figure.</note></p>
<div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXIIII</head>
<p>Si ab angulo trianguli ex arcubus circulorum majorum
in superficie sphæræ constituti descendat ad basim
arcus circuli majoris angulum ipsum per æqualia dividens,
tunc sinus arcuum angulum ipsum continentes erunt
sinibus factarum basis portionum proportionales.</p>
<p>Sit in superficie sphæræ triangulum <formula notation="TeX">abc</formula> ex arcubus circulorum
majorum. A cuius angulo quolibet puta <formula notation="TeX">b</formula> descendat ad oppositum
arcum circuli majoris arcus <formula notation="TeX">bd</formula> secans per æqualia angulum
<formula notation="TeX">abc</formula>. Dico tunc quod, sicut est sinus arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum arcus
<formula notation="TeX">bc</formula>, sic erit sinus arcus <formula notation="TeX">ad</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">dc</formula>. Nam cum triangulorum
sphæralium <formula notation="TeX">bad</formula> <formula notation="TeX">bcd</formula> anguli <formula notation="TeX">abd</formula> <formula notation="TeX">dbc</formula> sint per hypothesim æquales
Et anguli <formula notation="TeX">adb</formula> <formula notation="TeX">bdc</formula> conjuncti perficiant duos rectos. Iam per 22.
huius erit sinus arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bc</formula> sicut sinus arcus
<formula notation="TeX">ad</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">dc</formula>. Quod est propositum.
<note type="editorial" resp="#pass">figures dans la marge : un triangle <formula notation="TeX">abc</formula> coupé par l'arc <formula notation="TeX">bd</formula>, <formula notation="TeX">d</formula> sur <formula notation="TeX">ac</formula> ; plus bas, une figure lettrée <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">f</formula>, qui se rapporte à la proposition suivante.</note></p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXV</head>
<p><note type="editorial" resp="#pass">page de droite de la vue 41. En haut à droite, à l'encre, le nombre « 40 ».</note>
Quod si sinus arcuum dictum angulum continentium
proportionales fuerint sinibus factarum basis portionum
tunc arcus descendens angulum ipsum per æqualia secare
probabitur.</p>
<p>Hoc est in eadem descriptione ponatur arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum
<formula notation="TeX">bc</formula> sicut sinus arcus <formula notation="TeX">ad</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">dc</formula>.<note type="editorial" resp="#pass">sic : « ponatur arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum <formula notation="TeX">bc</formula> », sans « sinus » devant « arcus ».</note> Dico tunc quod arcus
<formula notation="TeX">bd</formula> per æqualia secat angulum <formula notation="TeX">abc</formula>. Nam si anguli ad <formula notation="TeX">d</formula>
sint recti, constat propositum per 8. præmissi libelli, Secus
autem erit angulorum ad <formula notation="TeX">d</formula> obtusus alter, et alter acutus,
Acutus esto <formula notation="TeX">bdc</formula>. <unclear>Producatque</unclear> arcu <formula notation="TeX">bd</formula>, et ad eum perpendiculari
arcu circuli majoris <formula notation="TeX">ae</formula> fiat <formula notation="TeX">ef</formula> arcus æqualis ipsi <formula notation="TeX">de</formula>. Et ducatur
arcus circuli magni <formula notation="TeX">af</formula>. Eritque per 28. 2. Sphæricorum
Elementorum arcus <formula notation="TeX">af</formula> æqualis arcui <formula notation="TeX">ad</formula>. Et per 8. præced.
angulus <formula notation="TeX">f</formula> æqualis angulo <formula notation="TeX">ade</formula>: eiusque contraposito <formula notation="TeX">bdc</formula>.
Et quoniam supponitur sinus arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bc</formula>
sicut sinus arcus <formula notation="TeX">ad</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">dc</formula>. Ideo erit et sinus
arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad <del>ad</del> sinum arcus <formula notation="TeX">bc</formula> sicut sinus arcus <formula notation="TeX">af</formula> ad
sinum arcus <formula notation="TeX">dc</formula>. Suntque anguli <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">bdc</formula> æquales acuti. Igitur
per 23 præcedentem. anguli oppositi arcubus <formula notation="TeX">af</formula> <formula notation="TeX">cd</formula> hoc est
anguli <formula notation="TeX">abd</formula> <formula notation="TeX">dbc</formula> aut æquales erunt aut simul juncti duobus
rectis æquales. Sed duobus rectis æquales esse non possunt,
quandoquidem angulum faciunt <formula notation="TeX">ab</formula> <formula notation="TeX">bc</formula> arcus. æquales ergo
erunt sicut proponitur demonstrandum. Hoc idem ab
impossibili per præcedentem demonstrari potest.</p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXVI.</head>
<p>Si bina triangula fuerint in superficie sphæræ ex arcubus
circulorum majorum, quorum unius duo anguli fuerint
duobus alterius angulis singuli singulis æquales, et ab
angulis reliquis perpendiculares arcus circulorum majorum
ad bases ducantur, Tunc sinus factarum basis portionum
in uno triangulo proportionales erunt sinibus factarum
basis portionum in reliquo triangulo.</p>
<p>Sint in superficie sphæræ duo triangula <formula notation="TeX">abc</formula> <formula notation="TeX">def</formula> ex arcubus circulorum
majorum. Quorum anguli <formula notation="TeX">a</formula> <formula notation="TeX">d</formula> sint æquales. Itemque anguli <formula notation="TeX">c</formula> <formula notation="TeX">f</formula>
æquales. Arcus autem <formula notation="TeX">bg</formula> <formula notation="TeX">eh</formula> circulorum majorum perpendiculares
ad bases <formula notation="TeX">ac</formula> <formula notation="TeX">df</formula>. Demonstrandum est quod sinus arcus <formula notation="TeX">ag</formula> ad
sinum arcus <formula notation="TeX">gc</formula> est sicut sinus arcus <formula notation="TeX">dh</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">hf</formula> hoc modo.
Per 13. præcedentis libelli, ratio sinus arcus <formula notation="TeX">ag</formula> ad sinum arcus
<formula notation="TeX">gc</formula> componitur ex rationibus sinus arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bc</formula>.
Et sinus anguli <formula notation="TeX">abg</formula> ad sinum anguli <formula notation="TeX">gbc</formula>. Et per eandem 13.
ratio sinus arcus <formula notation="TeX">dh</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">hf</formula> componitur ex rationibus
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge droite, deux figures : un triangle <formula notation="TeX">abc</formula> avec l'arc <formula notation="TeX">bg</formula>, <formula notation="TeX">g</formula> sur <formula notation="TeX">ac</formula> ; un triangle <formula notation="TeX">def</formula> avec l'arc <formula notation="TeX">eh</formula>, <formula notation="TeX">h</formula> sur <formula notation="TeX">df</formula>. Le texte de la page s'arrête ici au bas du feuillet ; il reprend en tête de la vue 42.</note></p>
<pb n="42" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f42.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">double page ; page de gauche. Le texte continue sans interruption la fin de la vue 41.</note>
sinus arcus <formula notation="TeX">de</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ef</formula>. Et sinus anguli <formula notation="TeX">deh</formula> ad sinum
anguli <formula notation="TeX">hef</formula>. Sed per 16 præmissi quoniam anguli <formula notation="TeX">a</formula> <formula notation="TeX">d</formula> æquales
Et anguli <formula notation="TeX">c</formula> <formula notation="TeX">f</formula> æquales sinus arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bc</formula> sicut
sinus arcus <formula notation="TeX">de</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ef</formula>. Et per 22. eiusdem, propter
dictorum angulorum æqualitatem sinus anguli <formula notation="TeX">abg</formula> ad sinum
anguli <formula notation="TeX">gbc</formula>, sicut sinus anguli <formula notation="TeX">deh</formula> ad sinum anguli <formula notation="TeX">hef</formula>.
Igitur ex æqua proportione sinus arcus <formula notation="TeX">ag</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">gc</formula>
erit sicut sinus arcus <formula notation="TeX">dh</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">hf</formula>. quod proponitur
demonstrandum.
<note type="editorial" resp="#pass">le chiffre lu « 16 » a la forme du 6 en « b » de cette main.</note></p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXVII.</head>
<p>In triangulo rectangulo ex arcubus circulorum majorum
in superficie sphæræ, sinus unius acutorum angulorum
ad sinum totum est sicut sinus secundus reliqui acuti
ad sinum secundum lateris eum subtendentis.</p>
<p>Repetita descriptione 10 huius Demonstrandum est quod sinus
anguli <formula notation="TeX">abc</formula> ad sinum totum est sicut sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad sinum
arcus <formula notation="TeX">fb</formula>. hoc modo per 6. præcedentis libri, et conversam
proportionem, sinus anguli <formula notation="TeX">abc</formula> ad sinum totum, est sicut sinus
arcus <formula notation="TeX">ac</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ab</formula>. Et per 7 eiusdem, et conversam
proportionem sinus arcus <formula notation="TeX">ac</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ab</formula> sicut sinus
arcus <formula notation="TeX">cf</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">fb</formula>. Quare per 11. 5. Euclidis sinus
arcus <formula notation="TeX">cf</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">fb</formula> sic sinus anguli <formula notation="TeX">abc</formula>, ad sinum
totum quod erat demonstrandum.
<note type="editorial" resp="#pass">« <formula notation="TeX">fe</formula> » à la troisième ligne et « <formula notation="TeX">cf</formula> » plus bas : la main forme <formula notation="TeX">c</formula> et <formula notation="TeX">e</formula> presque de même ; les lettres sont données telles qu'elles se lisent, sans les accorder. Le second « <formula notation="TeX">ac</formula> » est empâté d'encre.</note>
<note type="editorial" resp="#pass">figures dans la marge : un triangle lettré <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">f</formula> (les arcs <formula notation="TeX">fbc</formula> et <formula notation="TeX">abe</formula> se coupant en <formula notation="TeX">b</formula>) ; au-dessous une petite figure lettrée <formula notation="TeX">l</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, et à côté deux lettres encadrées, « <formula notation="TeX">g</formula> » et « <formula notation="TeX">h</formula> ».</note></p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXVIII.</head>
<p>Item sinus secundus unius acutorum angulorum, ad
sinum totum est sicut quod sub sinu secundo arcus acutum
subtendentis, et sub sinu reliqui anguli continetur,
rectangulum ad quod ex sinu toto quadratum.</p>
<p>In descriptione præmissa, dico quod sinus secundus anguli <formula notation="TeX">bac</formula>
hoc est sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad sinum totum est sicut rectangulum
quod ex sinibus anguli <formula notation="TeX">abc</formula> et arcus <formula notation="TeX">fb</formula>. qui est sinus secundus
arcus <formula notation="TeX">bc</formula> ad quadratum sinus totius. Erit enim sinus anguli
<formula notation="TeX">abc</formula> ad sinum totum per præcedentem sicut sinus arcus <formula notation="TeX">ef</formula>
ad sinum arcus <formula notation="TeX">fb</formula>, per 15. 6 Igitur rectangulum quod ex sinibus
anguli <formula notation="TeX">abc</formula> et arcus <formula notation="TeX">fb</formula> æquale est rectangulo quod ex sinu
toto sinuque arcus <formula notation="TeX">ef</formula>. Sed per primum 6. sicut sinus
arcus <formula notation="TeX">fe</formula>, ad sinum totum, sic quadrangulum ex sinu
toto sinuque arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad quadratum sinus totius. Igitur
erit sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad sinum totum sic quadrangulum quod
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge, un cercle lettré <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">k</formula>, <formula notation="TeX">o</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">p</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">l</formula>, <formula notation="TeX">h</formula>, <formula notation="TeX">g</formula>, <formula notation="TeX">m</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">n</formula>, <formula notation="TeX">f</formula>, avec la légende « Refertur ad propositionẽ Sequentem ».</note></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">page de droite de la vue 42, numérotée à l'encre « 41 » en haut à droite. Elle ne continue pas la page de gauche : celle-ci s'arrête sur « quadrangulum quod », au milieu de la démonstration de la proposition XXVIII, et celle-ci s'ouvre au milieu d'une application à l'astronomie. Les numéros à l'encre, 40 puis 41, se suivent pourtant. Le texte des pages numérotées 41 à 43 (vue 42, droite, à vue 45, gauche) se lit à la suite de la vue 47, gauche (« Si autem sumatur arcus <formula notation="TeX">fbc</formula> pro horizonte recto » / « erit arcus <formula notation="TeX">ac</formula> ascensio recta »), et la vue 47, droite, en reprend la fin (voir les notes des vues 45 et 47) : c'est une reconstitution de cette transcription, qui garde l'ordre des feuillets.</note>
erit arcus <formula notation="TeX">ac</formula> ascensio recta, respondens arcui Zodiaci <formula notation="TeX">ab</formula>.
Atque quoniam per 17 præcedentis libri sinus secundus
arcus <formula notation="TeX">bc</formula> ad sinum secundum arcus <formula notation="TeX">ab</formula> est sicut sinus
totus ad sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Hoc est sinus arcus <formula notation="TeX">fb</formula> ad sinum
arcus <formula notation="TeX">be</formula>, sicut sinus totus ad sinum arcus <formula notation="TeX">cd</formula>, atque ex his
tria nota sint, scilicet sinus arcus <formula notation="TeX">fb</formula>, sinus arcus <formula notation="TeX">be</formula> sinusque
totus, Iam et reliquum scilicet sinus arcus <formula notation="TeX">cd</formula> noscetur.
Unde et arcus <formula notation="TeX">cd</formula> dabitur. qui ablatus a quadrante relinquit
arcum <formula notation="TeX">ac</formula> ascensionem scilicet rectam cognitam. Similiter et cæteræ
quæstiones absolventur, quæ faciles erunt horum libellorum
Theoremata intelligentibus. Lubet tamen hic demonstrare praxim
qua Iohannes Regiomontanus utitur in calculanda declinatione
et ascensione rectâ, per tabulas generales, nec non in habenda
differentia ascensionali. Non enim apertum est omnibus ingeniis
unde pendeant illius calculi regulæ. Atque pro tabula
declinationum sit Zodiacus <formula notation="TeX">ab</formula> Æquator <formula notation="TeX">ac</formula>, Locus longitudinis
astri in Zodiaco punctum <formula notation="TeX">b</formula>. latitudo astri <formula notation="TeX">bg</formula>. Ita ut punctum <formula notation="TeX">g</formula>
sit verus astri locus. Declinatio arcus <formula notation="TeX">gh</formula>. Producatur arcus <formula notation="TeX">gb</formula>
usque ad æquatorem ad punctum <formula notation="TeX">c</formula>. Iam intranti in tabulam
declinationum generalem, cum longitudine astri occurrit primum
arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. qui arcus est circuli latitudinis astri inter Zodiacum
et æquatorem comprehensus. Ex quo quidem arcu et latitudine
astri <formula notation="TeX">bg</formula>. sive adgregando sive subtrahendo, notus veniet arcus
<formula notation="TeX">gc</formula> arcus <gap reason="illegible"/> circuli latitudinis inter centrum astri et æquatorem<note type="editorial" resp="#pass">un mot surchargé et empâté après « arcus » ; on distingue « vi » au début, peut-être une abréviation, non résolue.</note>
Deinde occurrit in tabula numerus multiplicandus qui numerus
est sinus rectus anguli <formula notation="TeX">gch</formula> posito sinu toto partium 100.000.
Unde <del>primum</del> apud punctum tropicum quoniam talis angulus rectus
est, ponitur numerus ipse sinus totius, quandoquidem
anguli recti sinus est sinus totus, Per 6 autem præcedentis
libri, sinus totus ad sinum anguli <formula notation="TeX">gch</formula> est sicut sinus arcus <formula notation="TeX">cg</formula>
ad sinum arcus <formula notation="TeX">gh</formula>. Quorum cum tria nota sint, scilicet sinus
totus 100.000, sinus anguli <formula notation="TeX">gch</formula> qui est numerus multiplicandus
tabulæ, ac sinus arcus <formula notation="TeX">cg</formula> Iam per regulam quatuor magnitudinum
noscetur et reliquum scilicet sinus arcus <formula notation="TeX">gh</formula>. Recte igitur
præcipit Iohannes in problemate dum iubet multiplicari sinum
arcus <formula notation="TeX">gc</formula>, in numerum multiplicandum in tabula repertum
hoc est multiplicari secundum in tertium et productum dividi
per primum, hoc est per sinum totum 100.000. Talis enim
divisio fit, dum in numero ex multiplicatione producto abiiciuntur
quinque figuræ ad dextram, quot sunt cyphræ in divisore,
hoc est in sinu toto: quæ operatio notissima est Arithmeticis,
Additur autem reliquarum figurarum numero unitas si
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge droite, un triangle lettré <formula notation="TeX">g</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">h</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, avec un second « <formula notation="TeX">h</formula> » sous la base.</note></p>
<pb n="43" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f43.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">double page ; page de gauche. Elle continue la phrase de la fin de la vue 42 (« unitas si »).</note>
figuræ abiectæ denotant plus quam 50000. Quoniam fractio
quæ ultra integras partes ex divisione exit minor est dimidio.
cum abiectæ figuræ minus quam 50000. hoc est minus quam
dimidium divisoris denotant, et tunc negligitur. Maior
autem est dimidio cum relictæ figuræ plus dimidio dicto denotant, Et
tunc <del>negligitur</del> pro fractione integra unitas adducitur hoc est integra
pars. Talis ergo numerus ex divisione sic facta progrediens, erit
quartum quod quærebatur, hoc est sinus ipsius arcus <formula notation="TeX">gh</formula> hoc est
declinationis quæsitæ. Unde ex tabula sinus recti declinatio ipsa
cognita venit. Nec interest utrum sinus arcuum <formula notation="TeX">cg</formula> <formula notation="TeX">gh</formula> capiantur
alterius sinus totius quam sinus anguli <formula notation="TeX">gch</formula> qui capitur respectu sinus
totius partium 100.000 quandoquidem in quatuor magnitudinibus
proportionalibus, non necesse est omnes quatuor esse eiusdem
colligantiæ, sed primam cum secundâ et tertiam cum quartâ.</p>
<p>Pro tabula autem ascensionum rectarum, repeto descriptionem
ultimæ propositionis huius libri, In qua quidem æquator sit <formula notation="TeX">acd</formula>
Circulus latitudinis astri <formula notation="TeX">abe</formula>. Circulus declinationis eiusdem
<formula notation="TeX">fbc</formula>, Circulus autem <formula notation="TeX">fed</formula> incedens per polos ipsorum <formula notation="TeX">abe</formula> <formula notation="TeX">acd</formula>
determinet ad <formula notation="TeX">ae</formula> quadrantes. Punctum <formula notation="TeX">b</formula> centrum astri,
Arcus <formula notation="TeX">bc</formula> declinatio astri, Arcus <formula notation="TeX">ac</formula> differentia transitus astri per
coeli medium. Itaque intranti tabulam ascensionum generalem
cum longitudine astri, occurrit primum arcus qui inscribitur
radix ascensionum. qui est quidem arcus æquatoris ab initio
arietis secundum ordinem signorum, usque ad circulum
latitudinis astri <formula notation="TeX">abe</formula> computatus. Deinde occurrit numerus
multiplicandus qui nihil aliud est quam umbra versa
arcus <formula notation="TeX">fe</formula> multiplicata in senarium posito gnomone partium
100.000, Et quidem per 31. huius præcedentem, sinus totus ad
sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula> est sicut quadratum gnomonis ad quadrangulum
quod fit ex umbris versis arcuum <formula notation="TeX">fe</formula> <formula notation="TeX">bc</formula>. Iam si dictum quadrangulum,
ducatur in sinum totum et productum dividatur
in quadratum gnomonis, exibit ex divisione sinus arcus <formula notation="TeX">ac</formula>.
Sed cum sinus totus hic supponatur partium 60000 et numerus
multiplicandus in tabula inventus sit umbra versa arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ducta
in 6, Atque quadratum gnomonis sit <unclear>10000000.000</unclear> in idem
redit operatio, si ducatur numerus multiplicandus in umbram
versam arcus <formula notation="TeX">bc</formula> declinationis, et a producto abiiciantur sex
figuræ quanquam canon iubet abiici quinque figuras ob id
videlicet quod numero multiplicando ablata sit una figura
ad alleviandum laborem. Et si abiectæ denotent plusquam
est 50000 adiicienda relicto numero unitas, ob causam sæpius
memoratam. Hoc pacto relictus est numerus is qui ex divisione
proditurus erat, hoc est sinus arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Unde et ipse arcus
<formula notation="TeX">ac</formula> notus fiet. Cumque radix ascensionum per tabulam cognita
sit arcus æquatoris a puncto æquinoctiali verno usque ad punctum
<note type="editorial" resp="#pass">le nombre du carré du gnomon est écrit en chiffres serrés ; on y compte un 1 suivi de sept zéros, d'un point et de trois zéros, soit dix zéros, ce que demande le carré de 100.000 ; le compte des zéros reste douteux. « sæpius » est surchargé. Dans la marge gauche, en regard de « Pro tabula autem », un grand signe en croissant, « ( », qui n'est pas un mot.</note>
<note type="editorial" resp="#pass">figures dans la marge : en haut, un triangle lettré <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">a</formula> ; plus bas, la même figure lettrée <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>.</note></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">page de droite de la vue 43, numérotée à l'encre « 42 » en haut à droite ; elle continue la page de gauche (« usque ad punctum » / « a computatus »).</note>
a computatus: Iam addito vel ablato arcu <formula notation="TeX">ac</formula> nunc noto,
cognitus veniet arcus æquatoris ab eodem æquinoctii puncto
usque ad punctum <formula notation="TeX">c</formula> computatus: hoc est ascensio astri recta quæsita
quæ a circulo declinationis <formula notation="TeX">fbc</formula> determinatur, Verum ipse arcus
<formula notation="TeX">ac</formula> dria<note type="editorial" resp="#pass">abréviation de « differentia », écrite « dria » avec un trait.</note> scilicet transitus astri per medium coeli potest absque
auxilio numeri multiplicandi, et absque umbrarum tabula haben<note type="editorial" resp="#pass">écrit « haben » ; le sens attend « haberi ».</note>
sic. In descriptione præmissa per tabulam declinationum notus
erat arcus <formula notation="TeX">cg</formula> latitudinis astri inter æquatorem <formula notation="TeX">ac</formula> et centrum astri
<formula notation="TeX">g</formula> comprehensus. Notus item fuit arcus <formula notation="TeX">gh</formula> declinatio scilicet astri.
Atque ideo sinus secundi horum arcuum cogniti fient. Verum per
17. præmissi libri sinus secundus arcus <formula notation="TeX">gh</formula> ad sinum secundum
arcus <formula notation="TeX">gc</formula> est sicut sinus totus ad sinum secundum arcus <formula notation="TeX">ch</formula>
quandoquidem rectus est angulus <formula notation="TeX">ghc</formula>. Igitur cum ex his tria
nota sint, noscetur et reliquum scilicet sinus secundus arcus
<formula notation="TeX">ch</formula>. Et proinde ipse arcus <formula notation="TeX">ch</formula> qui quærebatur notus erit, differentia
scilicet transitus astri per coeli medium, Unde ut prius per
radicem adscensionum, data fiet ascensio recta quæsita. Unde
pro ascensione recta satis erat radix ascensionum sola absque
numero multiplicando, et absque usu tabulæ foecundæ, quæ
tabula est umbrarum. Iohannes autem vir perspicacissimus
ideo adiecit numerum multiplicandum usumque tabulæ foecundæ,
<del>quæ tabula est umbrarum</del>. Ut caveret divisionem quæ
necessaria est ei, qui per solam radicem ascensionum operatur,
quæ divisio cum scilicet divisor numerus diversas habet figuras
fastidiosior est numeranti, sic invenit modum, qui sola multiplicatione
perficeret, qui calculatoribus notior esse consuevit.</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">avant « Pro regula », dans la ligne, le même signe en croissant qu'à la page de gauche.</note>
Pro regula tandem inveniendi ascensionalem differentiam, Sit
rursum in descriptione 31. præcedentis, æquator <formula notation="TeX">acd</formula>. Horizon
rectus <formula notation="TeX">fbc</formula>, obliquus <formula notation="TeX">abe</formula>, Meridianus <formula notation="TeX">fed</formula>. Eritque latitudo
regionis arcus <formula notation="TeX">fe</formula>. Centrum astri punctum <formula notation="TeX">b</formula>. Declinatio astri
arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Differentia ascensionalis eius arcus <formula notation="TeX">ca</formula>. Et quoniam
per 31. præced. quadratum gnomonis ad quadrangulum
factum ex umbris versis arcuum <formula notation="TeX">fe</formula> <formula notation="TeX">bc</formula>: hoc est latitudinis loci,
et declinationis astri, Est sicut sinus totus ad sinum arcus
<formula notation="TeX">ac</formula>. Atque ex his quatuor tria nota sint scilicet quadratum
gnomonis, quadrangulum ex umbris factum, et sinus totus.
Ideo reliquum scilicet sinus arcus <formula notation="TeX">ac</formula> notus veniet. Rectè
Igitur præcipit Iohannes, multiplicari umbras versas latitudinis
loci, ac declinationis astri alteram in alteram, <unclear>ideoque</unclear>
quadrangulum produci prædictum. Tale enim quadrangulum
in sinum totum quem ipse supponit partium 60000 multiplicatum
ac in quadratum gnomonis. 10000.000.000 divisum exhibet sinum
arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Id autem fit dum prædictum quadrangulum in
<note type="editorial" resp="#pass">le nombre du carré du gnomon est écrit en groupes séparés par des points ; « 10000.000.000 », dix zéros ; le deuxième chiffre a la forme d'un « a », qui est le zéro de cette main (même forme dans « 100000 » à la vue 44). « quadratum » est surchargé.</note>
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge droite, deux figures : un triangle lettré <formula notation="TeX">g</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">h</formula> ; plus bas, une figure lettrée <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>.</note></p>
<pb n="44" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f44.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">double page ; page de gauche. Elle continue la page de droite de la vue 43 (« quadrangulum in » / « senarium ducitur »).</note>
senarium ducitur: Et a producto 6 ad dextram figuræ abiiciantur,
reliquæ unitate adiectâ si abiectæ plusquam 50000 denotaverint.
Nam talis relictus numerus erit sinus arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Quare notescet
arcus <formula notation="TeX">ac</formula>, quæ differentia ascensionum quæsita est, Sic iam
demonstrata est praxis dictarum tabularum. ac simul declaratum est
qua ratione constructæ sint.</p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Demonstratio tabulæ beneficæ.</head>
<p>Ad imitationem tabulæ foecundæ Iohannis de Monteregio
fecimus aliam tabulam quam beneficam appellavimus, quia eius
beneficio calculis quibusdam facilitas procuretur. Ut autem utriusque
tabulæ subiectum et speculatio patefiat. Esto triangulum rectilineum
<formula notation="TeX">abc</formula> cuius angulus <formula notation="TeX">abc</formula> rectus recta autem <formula notation="TeX">bd</formula> perpendicularis ad
basim <formula notation="TeX">ac</formula>. Ponaturque linea <formula notation="TeX">ab</formula> sinus totus et gnomo proiiciens
umbram <formula notation="TeX">bc</formula> qui sinus et gnomon supponitur partium 100.000.
Eritque angulus <formula notation="TeX">a</formula> cum quo intramus tam in tabulam foecundam
quam in tabulam beneficam, et etiam in tabulam sinus recti, Per
quem ingressum ex tabula foecunda habetur linea <formula notation="TeX">bc</formula> quæ est
umbra versa ex tabula benefica habetur linea <formula notation="TeX">ca</formula> radius scilicet
contingens apicem gnomonis scilicet punctum <formula notation="TeX">a</formula> cum <formula notation="TeX">c</formula> puncto
extremo umbræ, ex tabula sinus habetur linea <formula notation="TeX">bd</formula> sinus scilicet
anguli <formula notation="TeX">a</formula> cuius sinus secundus est linea <formula notation="TeX">da</formula> sinus scilicet anguli
<formula notation="TeX">abd</formula> quod est complementum anguli <formula notation="TeX">a</formula> quandoquidem conjuncti
faciunt angulum rectum. Quoniam igitur triangula <formula notation="TeX">abd</formula> <formula notation="TeX">bcd</formula>
partialia sunt per 8. 6 Eucl. similia inter se et totali triangulo
<formula notation="TeX">acb</formula> propterea erunt lineæ <formula notation="TeX">da</formula> <formula notation="TeX">ab</formula> <formula notation="TeX">ca</formula> continue proportionales.
Quare si quadratum ipsius <formula notation="TeX">ab</formula> dividatur per lineam <formula notation="TeX">ad</formula> numerus
quotiens erit linea <formula notation="TeX">ca</formula>. Item erit sicut <formula notation="TeX">ab</formula> linea ad ipsam
<formula notation="TeX">bd</formula> sic <formula notation="TeX">ac</formula> ad ipsam <formula notation="TeX">cb</formula>. Quare si ducatur <formula notation="TeX">ac</formula> in <formula notation="TeX">bd</formula> et productum
secetur in <formula notation="TeX">ab</formula>, quod fiet abiectis de producto quinque ad
dextram figuris quot scilicet sunt zyphræ in numero 100000
numerus quotiens erit <formula notation="TeX">bc</formula> umbra versa. Contra erit sicut <formula notation="TeX">bd</formula>
ad ipsam <formula notation="TeX">ab</formula>, sic et <formula notation="TeX">bc</formula> ad ipsam <formula notation="TeX">ca</formula>. Quare si ducatur <formula notation="TeX">ab</formula>
in <formula notation="TeX">bc</formula> quod fiet applicando ad dextram numeri <formula notation="TeX">bc</formula> quinque
zyphras. Et productum secetur in <formula notation="TeX">bd</formula>, numerus quotiens erit
linea <formula notation="TeX">ca</formula>. Item si ponatur angulus <formula notation="TeX">a</formula> graduum 30 tunc <formula notation="TeX">bd</formula>
sinus erit dimidium ipsius <formula notation="TeX">ab</formula> sinus totius. Sed sicut <formula notation="TeX">ab</formula> ad
ipsam <formula notation="TeX">bd</formula> sic <formula notation="TeX">ac</formula> ad ipsam <formula notation="TeX">cb</formula>. Ergo tunc <formula notation="TeX">bc</formula> umbra erit dimidia
numeri <formula notation="TeX">ca</formula> tabulæ beneficæ: Et quadratum ipsius <formula notation="TeX">ac</formula> quadruplum
ad quadratum ipsius <formula notation="TeX">bc</formula>, Et ideo quadratum ipsius <formula notation="TeX">ac</formula> sesquitertium
ad quadratum ipsius <formula notation="TeX">ab</formula>. Unde tunc si ponatur <formula notation="TeX">ab</formula>
semidiameter sphæræ, lineam iam <formula notation="TeX">ac</formula> erit latus cubi circumscripti
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge, un triangle rectangle lettré <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, avec la perpendiculaire <formula notation="TeX">bd</formula> sur <formula notation="TeX">ac</formula>. Plusieurs mots de la page sont soulignés (« similia », « angulus », « tunc », « erit », « ab ») sans raison apparente ; le soulignement n'est pas reproduit.</note></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">page de droite de la vue 44, numérotée à l'encre « 43 » en haut à droite ; elle continue la page de gauche (« cubi circumscripti » / « a sphæra »).</note>
a sphæra: sed hoc nihil ad rem. Adhuc si ponatur angulus
<formula notation="TeX">a</formula> graduum 45. hoc est dimidium recti <formula notation="TeX">ad</formula> <formula notation="TeX">db</formula> <formula notation="TeX">dc</formula> erunt inter
se æquales. Unde <formula notation="TeX">bc</formula> umbra erit æqualis gnomoni suo <formula notation="TeX">ab</formula> et
<formula notation="TeX">ac</formula> numerus tabulæ beneficus duplus ipsius <formula notation="TeX">ad</formula> sive <formula notation="TeX">db</formula> qui
sunt sinus primus et secundus anguli <formula notation="TeX">a</formula>. Et tunc si ponatur <formula notation="TeX">ab</formula>
semidiameter circuli erit <formula notation="TeX">ac</formula> latus quadrati in circulo descripti
sed nihil ad rem. Demum si ponatur angulus <formula notation="TeX">a</formula> graduum 60
tunc angulus <formula notation="TeX">c</formula> fiet graduum 30, et tantundem angulus <formula notation="TeX">abd</formula>.
Quare <formula notation="TeX">ad</formula> erit dimidium ipsius <formula notation="TeX">ab</formula>. sed sicut <formula notation="TeX">ba</formula> ad ipsum <formula notation="TeX">ad</formula> sic
est <formula notation="TeX">ca</formula> ad ipsum <formula notation="TeX">ab</formula>. Ergo <formula notation="TeX">ab</formula> tunc dimidium ipsius <formula notation="TeX">ac</formula>. Unde
cum <formula notation="TeX">ab</formula> ponatur partium 100000 erit eo casu <formula notation="TeX">ac</formula> numerus
tabulæ beneficæ partium 200.000 Postremo si ponatur angulus
<formula notation="TeX">a</formula> graduum 90 hoc est rectus, tunc in tabula sinuum ipse sinus
<formula notation="TeX">bd</formula> est iam ipse sinus totus <formula notation="TeX">ab</formula>. Nam in eo casu linea <formula notation="TeX">bd</formula> coünitur ipsi
<formula notation="TeX">ab</formula>. Tunc vero tam in tabula Foecunda quam in tabula benefica
ibi umbra versa et hic radius in infinitum abeunt, quoniam scilicet
<formula notation="TeX">bc</formula> umbra et <formula notation="TeX">ac</formula> radius sunt æquidistantes, et necubi quamvis in
infinitum producti concurrunt. Ex quibus satis constat deffinitio et
fabrica ipsarum tabularum Foecundæ et Beneficæ. Nam ex tabula sinuum
per regulas proprias compositæ eliciuntur ambæ.</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">ici, dans la ligne, le signe en croissant déjà vu aux vues 43 ; « quoad » est écrit « qual » corrigé par « oa » en interligne.</note>
Porro quoad usum tabulæ
beneficæ, nam foecundæ calculus fuit dudum demonstratus: hoc accipe.
Sint in superficie sphæræ duo quadrantes circulorum, majorum <formula notation="TeX">abe</formula>
<formula notation="TeX">acd</formula> inter se inclinatorum, Et a puncto <formula notation="TeX">f</formula> polo scilicet ipsius <formula notation="TeX">ae</formula> descendant
duo quadrantes <formula notation="TeX">fed</formula>, <formula notation="TeX">fbc</formula> Eruntque anguli apud <formula notation="TeX">c</formula> <formula notation="TeX">d</formula> <formula notation="TeX">e</formula> puncta
recti, Sintque ex triangulo sphærali <formula notation="TeX">abc</formula> cogniti arcus <formula notation="TeX">ab</formula> <formula notation="TeX">bc</formula>, quæro
ex his arcum <formula notation="TeX">ac</formula>. Sic cum arcu <formula notation="TeX">bc</formula> intro in tabulam Beneficam, Et
excipio numerum multiplicandum qui sit <formula notation="TeX">g</formula>. Et quoniam sinus
secundus arcus <formula notation="TeX">bc</formula> est ipse sinus arcus <formula notation="TeX">fb</formula> Erunt iam sicut dudum
ostensum est sinus <formula notation="TeX">fb</formula> arcus sinus totus, atque <formula notation="TeX">g</formula> continue proportionales,
Sed per demonstrata Menelai sicut sinus ipsius <formula notation="TeX">fb</formula> ad sinum
totum arcus <formula notation="TeX">fc</formula> sic sinus ipsius <formula notation="TeX">be</formula> ad sinum ipsius <formula notation="TeX">cd</formula>. Igitur
sicut sinus ipsius <formula notation="TeX">be</formula> ad sinum ipsius <formula notation="TeX">cd</formula>, sic erit sinus totus ad
ipsum <formula notation="TeX">g</formula>. Quamobrem multiplico ipsum <formula notation="TeX">g</formula> in sinum ipsius <formula notation="TeX">be</formula>
Et productum divido in sinum totum quod fit abiiciendo quinque
<del>zyphras</del> figuras<note type="editorial" resp="#pass">« figuras » est écrit au-dessus de « zyphras » biffé.</note> de producto ad dextram quot sunt zyphræ in sinu toto.
Et habebo in quotiente sinum arcus <formula notation="TeX">cd</formula>, quo ablato a quadrante
superest mihi arcus <formula notation="TeX">ac</formula> quæsitus. Atque hoc quidem pacto ex <formula notation="TeX">ab</formula> arcu
Eclipticæ a sectione æquinoctii incepto Et ex <formula notation="TeX">bc</formula> declinatione cognoscam
<formula notation="TeX">ac</formula> rectam ascensionem</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">même signe en croissant avant « Item ».</note>
Item mutatis terminis ex <formula notation="TeX">ab</formula> arcu
circuli latitudinis inter stellam <formula notation="TeX">b</formula> et æquatorem <formula notation="TeX">acd</formula> clauso Et ex
<formula notation="TeX">bc</formula> declinatione stellæ datis: discam arcum <formula notation="TeX">ac</formula> æquatoris qui dicitur
<note type="editorial" resp="#pass">« apud <formula notation="TeX">c</formula> <formula notation="TeX">d</formula> <formula notation="TeX">e</formula> puncta » : écrit « apud cde puncta ». Dans la marge droite, deux triangles rectangles lettrés <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">d</formula> (la perpendiculaire <formula notation="TeX">bd</formula>) ; plus bas, un gros point et un rectangle portant <formula notation="TeX">a</formula> en haut et <formula notation="TeX">b</formula> en bas.</note></p>
<pb n="45" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f45.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">double page ; page de gauche. Elle continue la page de droite de la vue 44 (« qui dicitur » / « differentia »).</note>
differentia stellæ transitus per coeli medium, et qui ad sciendam
eius ascensionem rectam usu venit</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">signe en croissant avant « Adhuc », et de même avant « Si autem », « Quod si » et « Denique » plus bas.</note>
Adhuc variando iuxta necessitatem
propositi terminos ex latitudine ortus <formula notation="TeX">ab</formula> et ex declinatione
<formula notation="TeX">bc</formula> stellæ propositæ in puncto <formula notation="TeX">b</formula> positæ datis eliciam arcum <formula notation="TeX">ac</formula> diff<hi rend="sup">ia</hi>
ascensionalis eiusdem stellæ, Et sic deinceps in cæteris quæstionib<hi rend="sup">9</hi>
quæ ad hanc arcuum descriptionem redigi possunt.</p>
<p>Si autem
in eodem triangulo sphærali <formula notation="TeX">abc</formula> datus sit angulus <formula notation="TeX">a</formula> hoc est
arcus <formula notation="TeX">de</formula> et arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. tunc ex his scitur arcus <formula notation="TeX">ab</formula> sic. Cum
arcu <formula notation="TeX">fe</formula> intro tabulam beneficam, et numerus multiplicandus
ibi inventus sit <formula notation="TeX">g</formula>. Et quoniam sinus secundus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> est sinus
arcus <formula notation="TeX">ed</formula>, Erunt sicut prius sinus <formula notation="TeX">ed</formula> arcus, sinus totus et <formula notation="TeX">g</formula>
continuæ proportionales. Sed sicut ostendit idem Menelaus
sicut est sinus ipsius <formula notation="TeX">ed</formula> ad sinum totum sic iam sinus ipsius <formula notation="TeX">bc</formula>
ad sinum ipsius <formula notation="TeX">ab</formula>. Ergo et sicut sinus ipsius <formula notation="TeX">bc</formula> ad sinum
<formula notation="TeX">ab</formula>, sic sinus totus ad ipsum <formula notation="TeX">g</formula>. Quamobrem multiplico <formula notation="TeX">g</formula> in
sinum ipsius <formula notation="TeX">bc</formula> et productum partior in sinum totum, quod
fit abiectis quinque dexterioribus figuris et exibit ex divisione
sinus ipsius <formula notation="TeX">ab</formula> arcus quæsiti. Tali calculo ex arcu <formula notation="TeX">bc</formula> declinationis
et ex maxima declinatione <formula notation="TeX">ed</formula> datis comperitur arcus <formula notation="TeX">ab</formula>
Eclipticæ, qui arcui ascensionis <formula notation="TeX">ac</formula> respondet. Et similiter
faciam in aliqua simili quæstione ut si ex angulo <formula notation="TeX">a</formula> complemento
latitudinis regionis et ex arcu <formula notation="TeX">bc</formula> declinationis stellæ,
Si ex angulo <formula notation="TeX">a</formula> complemento latitudinis regionis et ex arcu
<formula notation="TeX">bc</formula> declinationis stellæ, in puncto <formula notation="TeX">b</formula> positæ velim noscere
arcum <formula notation="TeX">ab</formula> horizontis inter æquatorem et stellam exorientem
qui latitudo ortus vocatur. Sicut dictum est.<note type="editorial" resp="#pass">la même proposition, « si ex angulo <formula notation="TeX">a</formula> complemento latitudinis regionis et ex arcu <formula notation="TeX">bc</formula> declinationis stellæ », est écrite deux fois de suite, sans biffure.</note></p>
<p>Quod si dati
sint duo arcus <formula notation="TeX">ac</formula> <formula notation="TeX">cb</formula> tunc per eos inveniam arcum <formula notation="TeX">ab</formula>. Dabuntur
enim arcus <formula notation="TeX">cd</formula> <formula notation="TeX">fb</formula> quæ sunt datorum complementa <del>Et tunc per
eos inveniam arcum <formula notation="TeX">ab</formula></del>. Et ex his per regulam declinationis
dabitur arcus <formula notation="TeX">be</formula>, Et eius complementum <formula notation="TeX">ab</formula> quæsitum.</p>
<p>Denique
si ex arcubus <formula notation="TeX">ab</formula> <formula notation="TeX">bc</formula> datis quæratur arcus <formula notation="TeX">cd</formula>. Tunc intrabis tabulam
beneficam cum arcu <formula notation="TeX">be</formula>, et numerus inventus sit <formula notation="TeX">g</formula>. Et quia
sinus secundus ipsius <formula notation="TeX">be</formula> est sinus ipsius <formula notation="TeX">ab</formula>. Idcirco erunt ut
prius, sinus ipsius <formula notation="TeX">ab</formula>, sinus totus, et ipsum <formula notation="TeX">g</formula> continuæ
proportionales. Verum ut ostendit Menelaus sicut sinus
ipsius <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum totum, sic iam sinus ipsius <formula notation="TeX">bc</formula> ad sinum
ipsius <formula notation="TeX">cd</formula>. Igitur erit sicut sinus ipsius <formula notation="TeX">bc</formula> ad sinum
ipsius <formula notation="TeX">cd</formula>. sic sinus totus ad ipsum <formula notation="TeX">g</formula>. Quare multiplico
<formula notation="TeX">g</formula> in sinum ipsius <formula notation="TeX">bc</formula> et productum partior in sinum totum,
quod fit abiectis quinque figuris, vel quot zyphræ sunt in numero
<note type="editorial" resp="#pass">la page s'arrête sur « in numero » ; la suite ne se lit pas à la vue 45, droite, mais en tête de la vue 47, droite (« sinus totius, Et habeo in quotiente sinum arcus <formula notation="TeX">cd</formula> quæsiti »).</note>
<note type="editorial" resp="#pass">« prius » : les lettres du milieu sont surchargées, peut-être sur « primus ». Dans la marge, deux fois la même figure : un triangle lettré <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, et au-dessous un trait horizontal marqué <formula notation="TeX">g</formula>.</note></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">page de droite de la vue 45, numérotée à l'encre « 44 » en haut à droite. Elle ne continue pas la page de gauche : elle reprend, en les répétant, les deux dernières lignes de la page de gauche de la vue 42 (« toto sinuque arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad quadratum sinus totius. Igitur erit sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad sinum totum sic quadrangulum quod ») et achève la proposition XXVIII. Les pages numérotées 41 à 43 (vues 42, droite, à 45, gauche) forment un texte suivi sur les tables de Regiomontanus et la « tabula benefica », placé au milieu de la proposition XXVIII.</note>
ex sinu toto sinuque arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad quadratum sinus totius. Igitur
erit sinus arcus <formula notation="TeX">fe</formula> ad sinum totum sic quadrangulum quod
ex sinibus anguli <formula notation="TeX">abc</formula> et arcus <formula notation="TeX">fb</formula> ad quadratum sinus totius.
Quod est propositum.</p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXVIIII.</head>
<p>In omni triangulo ex arcubus circulorum majorum
in superficie sphæræ constituto, sinus versus anguli cuiuslibet
ad differentiam duorum sinuum versorum quorum unus
est lateris eum angulum subtendentis, alter vero differentiæ
duorum arcuum ipsum angulum continentium, Est sicut
quadratum sinus totius ad id quod sub sinibus arcuum
eorundem continetur rectangulum.</p>
<p>Sit in superficie sphæræ ex arcubus circulorum majorum
constructum utcunque triangulum <formula notation="TeX">abc</formula>. Completoque circulo
<formula notation="TeX">adb</formula> sub polis <formula notation="TeX">ab</formula> circuli describantur, majores quidem <unclear>2</unclear>
<formula notation="TeX">def</formula> <formula notation="TeX">geh</formula>, minores vero <formula notation="TeX">kcn</formula>, <formula notation="TeX">ocp</formula>, Item quadrantes circulorum
majorum a polis ad circulos majores <formula notation="TeX">acl</formula>, <formula notation="TeX">bcm</formula>. Rursus in alia
descriptione (confusionis tollendæ gratia) describantur horum circulorum
diametri axes, sinusque. Ac primum descripto utcunque circulo
<formula notation="TeX">abd</formula> describantur aliorum diametri, quæ sunt communes eorum
cum <formula notation="TeX">abd</formula> circuli plano sectiones hoc pacto. Punctum <formula notation="TeX">x</formula>. Sit centrum
sphæræ et circulorum majorum, Recta <formula notation="TeX">dxf</formula> diameter circuli <formula notation="TeX">def</formula>,
Recta <formula notation="TeX">gxh</formula> diameter circuli <formula notation="TeX">geh</formula>. Recta <formula notation="TeX">kyn</formula> diameter circuli <formula notation="TeX">kcn</formula>
Recta <formula notation="TeX">orp</formula> diameter circuli <formula notation="TeX">ocp</formula> sese invicem secantes in puncto <unclear><formula notation="TeX">r</formula></unclear>. Item
rectæ <formula notation="TeX">xb</formula> <formula notation="TeX">xa</formula> axes ipsorum <formula notation="TeX">geh</formula> <formula notation="TeX">def</formula> circulorum sive semidiametri
circulorum <formula notation="TeX">bcm</formula> <formula notation="TeX">acl</formula>, Adhuc lineæ <formula notation="TeX">au</formula> <formula notation="TeX">kq</formula> perpendiculares ad <formula notation="TeX">xb</formula>,
Linea <formula notation="TeX">kt</formula> perpendicularis ad <unclear><formula notation="TeX">os</formula></unclear>. Quibus peractis patet quod linea
<formula notation="TeX">au</formula> est sinus rectus arcus <formula notation="TeX">ab</formula>. Linea <formula notation="TeX">ky</formula> est sinus rectus arcus <formula notation="TeX">ak</formula>.
et etiam arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. quandoquidem æquales quoniam a polo ad
periphæriam circuli <formula notation="TeX">ocp</formula>. Linea <formula notation="TeX">kq</formula> sinus arcus <formula notation="TeX">bk</formula> qui est differentia
arcuum <formula notation="TeX">ak</formula> <formula notation="TeX">ab</formula>. Unde et linea <formula notation="TeX">br</formula> erit sinus versus arcus <formula notation="TeX">bo</formula> sive
<formula notation="TeX">bc</formula>. linea <formula notation="TeX">bq</formula> sinus versus arcus <formula notation="TeX">bk</formula> differentiæ prædictæ. Linea <formula notation="TeX">qr</formula>
differentia talium sinuum versorum. linea <formula notation="TeX">ks</formula> sinus versus arcus <formula notation="TeX">kc</formula>. Quæ
omnia patent per primam præcedentis libelli, Ponatur itaque recta <formula notation="TeX">dz</formula>
sinus versus arcus <formula notation="TeX">db</formula>. sive anguli <formula notation="TeX">bac</formula>. Constabitque demonstrandum
esse quod <formula notation="TeX">dz</formula> sinus versus anguli <formula notation="TeX">bac</formula> ad <formula notation="TeX">ry</formula> driam<note type="editorial" resp="#pass">abréviation de « differentiam », écrite « driam » avec un trait.</note> sinuum
versorum, arcubus <formula notation="TeX">bc</formula> <formula notation="TeX">bk</formula> debitorum est sicut quadratum sinus totius.
quod fit ex <formula notation="TeX">dx</formula> in <formula notation="TeX">xa</formula>, ad rectangulum quod fit <formula notation="TeX">au</formula> <formula notation="TeX">ky</formula>. qui
<note type="editorial" resp="#pass">« majores quidem 2 » : un signe en forme de 2 après « quidem ». Dans la marge droite, quatre figures : deux sphères traversées d'arcs, sans lettres ; une troisième lettrée <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">k</formula>, <formula notation="TeX">o</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">g</formula>, <formula notation="TeX">l</formula>, <formula notation="TeX">m</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">n</formula>, <formula notation="TeX">h</formula>, <formula notation="TeX">p</formula> ; une quatrième, en coupe, lettrée <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">u</formula>, <formula notation="TeX">k</formula>, <formula notation="TeX">o</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">q</formula>, <formula notation="TeX">r</formula>, <formula notation="TeX">s</formula>, <formula notation="TeX">t</formula>, <formula notation="TeX">p</formula>, <formula notation="TeX">y</formula>, <formula notation="TeX">z</formula>, <formula notation="TeX">h</formula>, <formula notation="TeX">x</formula>, <formula notation="TeX">g</formula>, <formula notation="TeX">n</formula>, <formula notation="TeX">f</formula>. Le texte s'arrête sur « qui » au bas de la page.</note></p>
<pb n="46" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f46.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">double page ; page de gauche. Elle continue la page de droite de la vue 45 (« au ky. qui » / « scilicet sunt »).</note>
scilicet sunt sinus arcuum, <formula notation="TeX">ab</formula> <formula notation="TeX">ac</formula> recti. hoc modo. Quoniam
per 14. secundi sphæricorum elementorum arcus <formula notation="TeX">dl</formula> <formula notation="TeX">ks</formula> sunt
similes, Et in similibus arcubus sinus sunt semidiametris
proportionales, Et ideo sicut linea <formula notation="TeX">dz</formula> ad lineam <formula notation="TeX">ks</formula> sic linea
<formula notation="TeX">dx</formula> ad lineam <formula notation="TeX">ky</formula>. Item quoniam æquiangulum est triangulum
<formula notation="TeX">kts</formula>. triangulo <formula notation="TeX">\supset rs</formula>. Et triangulum <formula notation="TeX">\supset ts</formula>, triangulo <formula notation="TeX">\supset yx</formula>. Et
triangulum <formula notation="TeX">\supset yx</formula> triangulo <formula notation="TeX">aux</formula> ideo triangula <formula notation="TeX">kts</formula>, <formula notation="TeX">aux</formula>
æquiangula sunt. Quare per 4. 6. Euclidis, linea <formula notation="TeX">xa</formula> ad lineam
<formula notation="TeX">au</formula> sicut linea <formula notation="TeX">sk</formula> ad <formula notation="TeX">kt</formula>. Verum proposita linea <formula notation="TeX">ks</formula> media ratio
<formula notation="TeX">dz</formula> ad <formula notation="TeX">kt</formula> vel <formula notation="TeX">qz</formula> componitur ex rationibus <formula notation="TeX">dz</formula> ad <formula notation="TeX">ks</formula>
et <formula notation="TeX">ks</formula> ad <formula notation="TeX">kt</formula> Et ideo ex rationibus <formula notation="TeX">dx</formula> ad <formula notation="TeX">ky</formula>. Et <formula notation="TeX">xa</formula> ad <formula notation="TeX">au</formula>
quæ sunt illis eædem, Et per 24. 6. Elem. Euclidis ratio quadrati
sinus totius quod fit ex <formula notation="TeX">dx</formula> <formula notation="TeX">xa</formula> ad quadrangulum quod fit
ex <formula notation="TeX">au</formula> <formula notation="TeX">ky</formula> componitur ex rationibus <formula notation="TeX">dx</formula> ad <formula notation="TeX">ky</formula>, et <formula notation="TeX">xa</formula> ad <formula notation="TeX">au</formula>
iisdem, Igitur ex æqua proportione Erit linea <formula notation="TeX">dz</formula> ad <unclear><formula notation="TeX">aqz</formula></unclear>
sicut quadratum sinus totius ad rectangulum <formula notation="TeX">au</formula> <formula notation="TeX">ky</formula>. quod quidem
proponebatur demonstrandum.
<note type="editorial" resp="#pass">« <formula notation="TeX">\supset</formula> » : une lettre de figure en forme de c retourné, notée ici par le signe le plus proche, distincte de <formula notation="TeX">c</formula> et de <formula notation="TeX">z</formula> ; elle figure aussi, près de <formula notation="TeX">r</formula>, sur la figure de la vue 45. Le premier « <formula notation="TeX">\supset rs</formula> » est surchargé. Les lettres « <formula notation="TeX">aqz</formula> » sont repassées à l'encre et ne nomment aucune ligne de la figure ; l'énoncé de la vue 45 demande ici <formula notation="TeX">ry</formula>. « <formula notation="TeX">qz</formula> » (après « vel ») est lu tel quel.</note>
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge, trois figures qui reprennent celles de la vue 45 : une sphère traversée d'arcs, sans lettres ; une sphère lettrée <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">k</formula>, <formula notation="TeX">p</formula>, <formula notation="TeX">o</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">h</formula>, <formula notation="TeX">g</formula>, <formula notation="TeX">n</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">m</formula>, <formula notation="TeX">f</formula> ; une coupe lettrée <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">u</formula>, <formula notation="TeX">k</formula>, <formula notation="TeX">o</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">p</formula>, <formula notation="TeX">q</formula>, <formula notation="TeX">s</formula>, <formula notation="TeX">t</formula>, <formula notation="TeX">y</formula>, <formula notation="TeX">\supset</formula>, <formula notation="TeX">h</formula>, <formula notation="TeX">x</formula>, <formula notation="TeX">g</formula>, <formula notation="TeX">n</formula>, <formula notation="TeX">f</formula>.</note></p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXX.</head>
<p>Sinus arcus alicuius ad sinum eius secundum est sicut
gnomo ad umbram rectam eiusdem arcus, sicut autem
secundus ad sinum dicti arcus, sic est gnomo ad
umbram versam eiusdem arcus.</p>
<p>In quadrante circuli <formula notation="TeX">ab</formula> capiatur quantusvis arcus <formula notation="TeX">bc</formula>, Eiusque
complementum <formula notation="TeX">ca</formula>. Ductisque semidiametris <formula notation="TeX">ad</formula> <formula notation="TeX">db</formula>, et <formula notation="TeX">ce</formula> perpendiculari
ad <formula notation="TeX">db</formula>. Erit per primam præcedentis libri recta <unclear><formula notation="TeX">ca</formula></unclear>
sinus rectus arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Recta vero <formula notation="TeX">ed</formula> sinus secundus eiusdem arcus
<formula notation="TeX">bc</formula> coniungatur <formula notation="TeX">cd</formula> et producatur ad <formula notation="TeX">g</formula> punctum quodvis. Producatur
item <formula notation="TeX">ad</formula> <formula notation="TeX">bd</formula> semidiametri. Compleaturque rectangulum
<formula notation="TeX">dfgh</formula>. Itaque posito gnomone <formula notation="TeX">df</formula> umbra recta respondens arcui
<formula notation="TeX">bc</formula> erit recta <formula notation="TeX">fg</formula>. Posito autem gnomone <formula notation="TeX">dh</formula> umbra versa
eiusdem arcus erit <formula notation="TeX">gh</formula>. Quibus declaratis demonstrandum est quod
<formula notation="TeX">ce</formula> ad <formula notation="TeX">ed</formula> est sicut <formula notation="TeX">df</formula> ad <formula notation="TeX">fg</formula>. Item quod <formula notation="TeX">de</formula> ad <formula notation="TeX">ec</formula> est sicut
<formula notation="TeX">dh</formula> ad <formula notation="TeX">hg</formula>. Constat autem utrumque ex similitudine
triangulorum <formula notation="TeX">ced</formula> <formula notation="TeX">dfg</formula>, <formula notation="TeX">ghd</formula>. et proportione laterum.
<note type="editorial" resp="#pass">figure dans la marge : un quadrant lettré <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">h</formula>, <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">g</formula>, avec le rectangle <formula notation="TeX">dfgh</formula>.</note></p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Corollaria.</head>
<p>Unde umbra recta cuiusvis arcus est et umbra versa complementi
eiusdem arcus. Item Dimidio quadrantis debita umbra tam recta
quam versa æqualis est suo gnomoni. Item gnomon semper est
medius proportionalis inter umbras duorum arcuum quadrantem
integrantium, seu rectas seu versas.</p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXXI.</head>
<p>In triangulo rectangulo ex arcubus circulorum majorum in
superficie sphæræ, constituto, sinus totus ad sinum arcus unum</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">page de droite de la vue 46, numérotée à l'encre « 45 » en haut à droite ; elle continue la page de gauche (« ad sinum arcus unum » / « ex acutis »).</note>
ex acutis subtendentis est sicut quadratum gnomonis
ad rectangulum comprehensum sub umbris versis quorum
una complemento reliqui acuti, altera vero eundem
acutum subtendenti debetur.</p>
<p>Repetita descriptione 27. huius in triangulo <formula notation="TeX">abc</formula> demonstrandum
est quod sinus totus ad sinum arcus <formula notation="TeX">ca</formula> subtendentis angulum
acutum <formula notation="TeX">abc</formula> est sicut quadratum gnomonis ad rectangulum
quod fit ex duabus umbris versis, quarum una debetur arcui
<formula notation="TeX">fe</formula> quod complementum est anguli <formula notation="TeX">bac</formula> Altera <unclear>respondet</unclear> arcui
<formula notation="TeX">bc</formula> subtendenti reliquum acutum angulum <formula notation="TeX">bac</formula>. Quod sic
ostenditur. Per præcedentem sicut gnomo ad umbram versam
arcus <formula notation="TeX">fe</formula> sic sinus arcus <formula notation="TeX">de</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ef</formula>. Et rursum
per eandem sicut gnomo ad umbram versam arcus <formula notation="TeX">bc</formula> sic
sinus arcus <formula notation="TeX">fb</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Sed per 24. 6 Elem. Eucl.
Ratio quadrati gnomonis ad quadrangulum ex umbris versis arcuum
<formula notation="TeX">fe</formula> <formula notation="TeX">bc</formula> componitur ex rationibus duabus videlicet gnomonis ad umbram
versam arcus <formula notation="TeX">fe</formula>. Et gnomonis ad umbram versam arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Quare
Et eadem ratio componetur ex rationibus duabus quæ sunt prædictis
æquales, scilicet sinus arcus <formula notation="TeX">de</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ef</formula> Et sinus arcus
<formula notation="TeX">fb</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Per 4. vel 5. huius. Ex iisdem rationibus
duabus scilicet sinus arcus <formula notation="TeX">de</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ef</formula>, et sinus arcus
<formula notation="TeX">fb</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">bc</formula> componitur ratio sinus arcus <formula notation="TeX">da</formula> ad sinum
arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Igitur ex æqua proportione erit sinus arcus <formula notation="TeX">da</formula> hoc
est sinus totus ad sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Igitur ex æqua proportione
erit sinus arcus <formula notation="TeX">da</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Iam sicut quadratum
gnomonis ad rectangulum contentum sub umbris versis arcuum
<formula notation="TeX">fe</formula> <formula notation="TeX">bc</formula>, et id proponebatur demonstrandum.
<note type="editorial" resp="#pass">« Altera » est suivi d'un mot abrégé, lu « rndet » avec un trait, offert comme « respondet ». La phrase « Igitur ex æqua proportione erit sinus arcus <formula notation="TeX">da</formula> … ad sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula> » est écrite deux fois de suite ; à la seconde, « hoc est sinus totus » est ajouté en interligne au-dessus de « <formula notation="TeX">da</formula> ». Dans la marge, un triangle lettré <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>.</note></p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Corollaria.</head>
<p>Hinc manifestum est, quod si in duobus triangulis sphæralibus
orthogoniis, duo latera quæ circum rectos angulos æqualia fuerint
tunc rectangula quæ ex umbris versis reliquorum laterum, quæ
circum rectos in umbras versas debitas complementis subtensorum
angulorum producuntur, erunt et invicem æqualia. Et contrario.</p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Propositio XXXII.</head>
<p>In triangulo rectangulo ex arcubus magnis in superficie sphæræ,
constituto, sinus totus ad sinum arcus unum ex acutis angulis
subtendentis est sicut umbra versa reliquo acuto angulo debita
ad umbram versam lateris dictum acutum respicientis.</p>
<p>Hoc est in eadem descriptione <gap reason="illegible"/> quod sinus totus scilicet
arcus <formula notation="TeX">da</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula> est sicut umbra versa arcus <formula notation="TeX">de</formula>
ad umbram versam arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Sic per ultimum corollarium 30
præcedentis ex umbra versa arcus <formula notation="TeX">fe</formula> sui complementi producit
<note type="editorial" resp="#pass">après « descriptione », un mot abrégé d'environ cinq lettres (« ontaz » ou approchant), non lu. Dans la marge, la même figure lettrée <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>.</note></p>
<pb n="47" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f47.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">double page ; page de gauche. Elle continue la page de droite de la vue 46 (« sui complementi producit » / « quadratum gnomonis »).</note>
quadratum gnomonis. Sed per præcedentem quadratum gnomonis
ad rectangulum umbrarum versarum arcuum <formula notation="TeX">fe</formula> <formula notation="TeX">bc</formula> fuit sicut
sinus arcus <formula notation="TeX">da</formula> ad sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Igitur et sicut quod fit
ex umbra versa arcus <formula notation="TeX">de</formula> in umbram versam arcus <formula notation="TeX">fe</formula>, ad
rectangulum quod fit ex umbris versis arcuum <formula notation="TeX">fe</formula> <formula notation="TeX">bc</formula> sic sinus arcus
<formula notation="TeX">da</formula> scilicet sinus totus ad sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula>. Cumque per primam
6. Euclidis, rectangulum umbrarum versarum arcuum <formula notation="TeX">de</formula> <formula notation="TeX">fe</formula>,
ad rectangulum umbrarum versarum arcuum <formula notation="TeX">fe</formula> <formula notation="TeX">bc</formula>. sit sicut
umbra versa arcus <formula notation="TeX">de</formula> ad umbram versam arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Erit iam
sicut sinus totus ad sinum arcus <formula notation="TeX">ac</formula> sic umbra versa arcus
<formula notation="TeX">de</formula> ad umbram versam arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Quod fuit demonstrandum.
Ex eadem omnia concludere potes de rectis umbris quæ
talium arcuum complementis debentur.
<note type="editorial" resp="#pass">dans la marge, un triangle lettré <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">a</formula> ; plus bas, le long de la reliure, deux « <formula notation="TeX">f</formula> » isolés, peut-être des lettres d'une figure prise dans le pli.</note></p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Scholium.</head>
<p>Ex his igitur demonstrationibus absolvi possunt omnes quæstiones
quæ fieri consueverunt circa sphæralia triangula quæque in
astronomia pertinent ad arcus circulorum in primo coelo intellectorum,
hoc in concava superficie primi mobilis descriptorum
Sed nemo harum speculationum scientiam perfectam habens nesciet
theoriam ad praxim atque demonstrationem ad calculum reducere.
Quæ res ut magis pervia fiat lectori exempla nonnulla sunt adducenda
ut circa declinationes et adscensiones.</p>
<p>Et primum si in descriptione præcedentis circulus <formula notation="TeX">acd</formula> sit æquator
circulus <formula notation="TeX">abe</formula> sit Zodiacus. Circulus <formula notation="TeX">fed</formula> sit colurus incedens per
utrosque eorum polos punctum <formula notation="TeX">a</formula> punctum æquinoctii, Arcus <formula notation="TeX">de</formula>
maxima Zodiaci declinatio, Punctum <formula notation="TeX">b</formula> locus astri in Zodiaco
Circulus <formula notation="TeX">fbc</formula> circulus declinationis, arcus <formula notation="TeX">bc</formula> declinatio astri,
ex loco autem astri cognito et maxima declinatione datâ hoc
ex arcubus <formula notation="TeX">ab</formula> <formula notation="TeX">de</formula> quæratur declinatio astri hoc est arcus <formula notation="TeX">bc</formula>.
absolvetur quæstio sic, cum per 6. <del>huius</del> præmissi libri sicut est
sinus totus ad sinum arcus <formula notation="TeX">de</formula> sic <unclear>sit</unclear> sinus arcus <formula notation="TeX">ab</formula> ad sinum
arcus <formula notation="TeX">bc</formula>. Atque ex his quatuor tria cognita sint noscetur et
reliquum per regulam quatuor magnitudinum, hoc est
cum sinus totus datus sit sinusque arcus <formula notation="TeX">de</formula> dati datus, nec
non sinus arcus arcus <formula notation="TeX">ab</formula> dati propter cognitum astri locum
datus Iam et reliquus sinus arcus <formula notation="TeX">bc</formula> quæsiti dabitur, Et perinde
arcus <formula notation="TeX">bc</formula> quæsitus dabitur. Unde si ducatur secundum in
tertium et productum dividatur per primum exibit ex divisione
quartum ex doctrina 14. 6. Elem. Eucl. Hoc est si ducatur sinus
arcus <formula notation="TeX">de</formula> in sinum arcus <formula notation="TeX">ab</formula> et productum dividatur in sinum
totum exibit in divisione sinus arcus <formula notation="TeX">bc</formula> Unde et arcus <formula notation="TeX">bc</formula> quantus
notus erit.</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">signe en croissant avant « Si autem ».</note>
Si autem sumatur arcus <formula notation="TeX">fbc</formula> pro horizonte recto
<note type="editorial" resp="#pass">la page s'arrête ici, au bas du feuillet, la phrase en suspens ; elle se poursuit, selon toute apparence, en tête de la vue 42, droite (« erit arcus <formula notation="TeX">ac</formula> ascensio recta, respondens arcui Zodiaci <formula notation="TeX">ab</formula> »). Dans la marge, en face du milieu de la page, le même triangle lettré <formula notation="TeX">f</formula>, <formula notation="TeX">e</formula>, <formula notation="TeX">b</formula>, <formula notation="TeX">d</formula>, <formula notation="TeX">c</formula>, <formula notation="TeX">a</formula>.</note></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">page de droite de la vue 47, numérotée à l'encre « 46 » en haut à droite. Elle ne continue pas la page de gauche, qui s'arrête sur « Si autem sumatur arcus <formula notation="TeX">fbc</formula> pro horizonte recto » : celle-ci s'ouvre sur la fin d'un autre calcul (« sinus totius, Et habeo in quotiente sinum arcus <formula notation="TeX">cd</formula> quæsiti »), celui de la plus grande déclinaison <formula notation="TeX">de</formula> tirée de l'arc <formula notation="TeX">ab</formula> et de la déclinaison <formula notation="TeX">bc</formula>.</note>
sinus totius, Et habeo in quotiente sinum arcus <formula notation="TeX">cd</formula> quæsiti. Hoc
ergo pacto ex <formula notation="TeX">ab</formula> arcu Eclipticæ et ex eius declinatione <formula notation="TeX">bc</formula>
nanciscemur maximam declinationem <formula notation="TeX">de</formula>. Ex quibus
quidem manifestum est quod omnia <gap reason="illegible"/> quæ Iohannes
de Monte Regio per tabellam foecundam vitato divisionis
fastidio per multiplicationem elaborabat, hic per nram<note type="editorial" resp="#pass">abréviation de « nostram », écrite « nram » avec un trait.</note>
beneficam haud difficilius supputari possunt sed practica
huiusmodi regularum exempla inferius una cum tabellis
exponemus. Hæc in Arce Apollinari dum cum Iohanne
Vigintimillio Hieracensium Marchione degeremus olim
mense Augusto 1530 speculabamur. Nunc adnectemus
his quædam veterum opuscula ad eandem sphæricam
theoriam spectantia.</p>
</div>
<div type="subsection">
<head>D. Octavio Spinulæ Quæstori ærario Siciliæ, Regioque Consiliario, Maurolycus. Salutem.</head>
<p>Ex quo Sphæricorum nostrorum volumen Octavi generose
vir Messanæ excudi coeperat fluxit iam annus tertius
Et inter varia tum impedimenta bellorumque suspiciones
quæ nos turbabant, non dabatur ullus speculationibus
locus quæ secessum mentis et otium imprimis requirunt:
fecit amor erga me tuus, immo eximia tua in litteras
affectio, ut repetito labore opus hoc egregium absolveretur
Tantum igitur tibi sphæra nostra debet, ac debere se
fatetur, quantum Atlas Herculi coelum humeris sustinenti
debuit. Absolutis itaque Theodosij Menelai ac Maurolyci
tui Sphæricis, subiungemus ea quæ ad sphæram mobilem
motumque primum pertinent, quippe quæ sphæricorum
demonstratis innituntur, et prima sunt disciplinæ
syderalis rudimenta. Quod si te nunc Reip. cura et onus
quod sustines occupatum tenet, dabitur ut spero <unclear>quandoque</unclear>
ocium, ut artibus ingenuis intendas animum et opera
nostra utaris. Vale.
<note type="editorial" resp="#pass">« omnia » est suivi d'un court mot biffé, non lu (marqué illisible). « quandoque » est écrit en abrégé (« qdoq » avec un signe final).</note></p>
</div>
<div type="subsection">
<head>Ad eundem Hexastichon.</head>
<quote>Disturbata diu varijs monumenta procellis</quote>
<quote>Ad metam properant, te duce nostra suam.</quote>
<quote>Haud aliter quondam ne machina tanta periret,</quote>
<quote>Herculis auxilio sydera fulsit Atlas.</quote>
<quote>Si quidquam Octavi poterit mea pagina, laudem</quote>
<quote>Delebunt meriti, tempora nulla tui.</quote>
<p>Messanæ. Kal. Junij M.D.LVII.
<note type="editorial" resp="#pass">les vers vont à la ligne un par un, les pairs en retrait. « Disturbata » et « procellis » sont surchargés ; le « D » de la date est repassé.</note></p>
<pb n="48" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f48.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">double page ; page de gauche. Elle ne continue pas la page de droite de la vue 47, qui s'achève sur la date de la dédicace : un nouveau texte commence ici, en tête de page. Les numéros des propositions sont écrits dans la marge gauche, en regard de l'énoncé.</note></p>
</div>
</div>
<div type="section">
<head>Autolyci de sphæra quæ movetur ex traditione Maurolyci. Liber.</head>
<p>Sphæræ puncta æqualiter ferri dicuntur quæcumque æquali
tempore æquales ac similes prætereunt periphærias. At
si in linea aliqua delatum aliquod punctum æqualiter
binas transierit lineas eandem habebit rationem tempus
tempus, quibus singulas transit lineas, quam linea
ad lineam.<note type="editorial" resp="#pass">« rationem tempus tempus » : « tempus » en fin de ligne puis « tempus » en début de ligne suivante, sans « ad ».</note></p>
<p>Hoc est peracta spatia temporibus proportionalia sunt.</p>
<p><hi rend="bold">Propositio 1.</hi> Si æqualiter sphæra volvatur circa suum axem cuncta
quæ in superficie sunt sphæræ puncta, præter polos
circulos describent parallelos et ad axem rectos et
eosdem cum sphæra polos habentes.</p>
<p>Nam tales circuli describuntur per rectos a punctis ad
axem super quo sphæra versatur perpendiculares, et
ideo per 9 primi Theodosij habent dictum axem communem
et polos communes.</p>
<p><hi rend="bold">Propositio 2.</hi> Si sphæra volvatur æqualiter circa suum axem
cuncta quæ in superficie puncta sunt sphæræ similes
periphærias circulorum parallelorum in quibus
feruntur in tempore eodem præteribunt.</p>
<p>Nam si duo puncta sint in eodem parallelo. Constat
propositum per assumptam in principio petitionem.
Si in diversis parallelis autem, constabit propositum
adducta 15. 2. sphæricorum Theodosij.</p>
<p><hi rend="bold">Proposito 3.</hi> Si æqualiter sphæra evolvatur circa suum axem
quas in tempore eodem periferias transmittent
puncta quædam in circuli parallelis per quos
feruntur eæ ipsæ similes erunt.</p>
<p>Hæc est conversa præcedentis et converso modo demonstratur.</p>
<p><hi rend="bold">Propositio 4.</hi> Si in sphærâ major circulus manens separet
id quod apparet de sphæra ab eo quod non
apparet, sitque ad rectos angulos axi sphæræ
super quo movetur. Nullum punctum superficiei
sphæræ oritur, nullum occidit, sed quæ sunt
in hæmisphærio apparenti semper apparent
Quæ vero in latenti semper occultantur.</p>
<p>Nam talis circulus manens est communis limes talium
hæmisphæriorum, et per primam huius puncta singula
<note type="editorial" resp="#pass">« Proposito 3. » est écrit ainsi dans la marge. La fin de « hæmisphæriorum » est surchargée. La page s'arrête sur « singula » ; la page de droite de la même vue ne la continue pas.</note></p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">page de droite de la vue 48, numérotée à l'encre « 47 » en haut à droite. Elle ne continue pas la page de gauche (le livre d'Autolycus, qui s'arrête sur « puncta singula ») : elle s'ouvre au milieu d'une suite de problèmes numérotés sur les tables, avec des exemples chiffrés.</note>
qui quidem arcus est horizontis inter æquinoctialem, et solem
in tali horizonte orientem.</p>
<p><note type="editorial" resp="#pass">un « 7 » est écrit au-dessus de la fin de la première ligne de ce paragraphe ; au paragraphe suivant, un « 8. » dans la marge gauche : apparemment les numéros des problèmes.</note>
Data item loci latitudine atque stellæ cuiuspiam declinatione
differentiam ascensionalem tali stellæ debitam perscrutari.</p>
<p>Cum tali declinatione data sume numerum ex tabula benefica
quem multiplica in sinum secundum latitudinis ortivæ talis
stellæ ad talem locum: Et a producto abiice quinque dextrorsum
figuras: Et relicto sinui attribue arcum, namque is de quadrante
summotus residuabit ascensionem quæsitam. Exempli gratia
Ad dicti loci latitudinem gr. 38 ex tabula benefica excipio
numerum 109038 quem multiplico in 86251. sinum scilicet
secundum latitudinis ortivæ, talium declinationis et loci,
scilicet graduum 30. m. 24. Et produco 940.463.6538.
Hinc abiectis quinque ad dextram figuris, restat numerus
94046. cui sinui debetur arcus gr. 70. m. 8. cuius comp<hi rend="sup">tum</hi>
gr. 19. m. 52. est differentia ascensionalis quæsita, quæ
quidem pro declinatione Septemtrionis adiecta pro declinatione
ad austrum subtracta quadranti residuat arcum semidiurnum.
<note type="editorial" resp="#pass">dans « 940.463.6538 », les chiffres « 53 » sont surchargés.</note></p>
<p><hi rend="bold">8.</hi> In horizonte proposito astri cuius datur altitudo ac
declinatio, distantia a meridiano vestigatur.</p>
<p>Ponatur sol in gradu 11 Tauri, declinatio hinc septemtrionalis
grad. 15. m. 20. cuius numerus ex tabula benefica 103609
Latitudo loci graduum 38. eius numerus ex tabula eadem
126902 Dria ascensionalis Solis graduum gr. 12. m. 24.
eius sinus 21189 Altitudo Solis esto gr. 5. m. 30. eius sinus
9585. Quibus peractis sic procedo. Multiplico sinum altitudinis
scilicet 9585. in numerum latitudinis loci scilicet 126902
Et produco 1216355670 hinc abiicio quinque ad dextram figuras
Et relinquitur numerus <unclear>12164</unclear> quem rursus multiplico in
numerum declinationis superius habitum scilicet 103609 Et
produco 1260299876 Unde abiectis quinque dextrorsum
figuris restat numerus 12604 quem voco argumentum distantiæ,
Unde quoniam sol caret declinatione, non opus est secunda
multiplicatione: Nam primum productum abiectis quinque
figuris residuat tunc sinum secundum distantiæ Solis a meridiano.
Sed in hoc casu tale argumentum collatum ad sinum differentiæ
ascensionalis indicabit quæsitam distantiam. Nam si æquale
sit ipsi sinui certum est distantiam Solis a meridiano esse
quadrantem. Si argumentum minus sit sinu distantia talis
major est quadrante. Si majus minor. Unde in hoc casu quoniam
argumentum minus est sinu subtraho argumentum a sinu
hoc est subtraho 12603 a sinu prædicto 21189 et supersunt 8586.
qui sinus postulat gr. 4. m. 55. qui iuncti cum quadrante faciunt
<note type="editorial" resp="#pass">« Dria » : abréviation de « Differentia ». Le nombre qui reste après la première division est surchargé : on lit « 12 », un chiffre repassé, puis « 64 » ; « 12164 » est offert parce que <formula notation="TeX">12164 \times 103609 = 1260299876</formula>, le produit écrit à la ligne suivante, et que 1216355670, cinq chiffres ôtés, donne 12163 porté à 12164 par la règle de l'unité ajoutée : c'est une vérification, non une lecture. Le même argument est écrit « 12604 » puis « 12603 » ; les deux sont laissés tels quels. « 1216355670 » est écrit en trois groupes, « 121 6355 670 ». La page s'arrête sur « faciunt ».</note></p>
<pb n="49" facs="https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10035913g/f49.item"/><p><note type="editorial" resp="#pass">double page ; page de gauche. Elle continue la page de droite de la vue 48 (« qui iuncti cum quadrante faciunt »). La page de droite de la vue 49 est blanche et sans numéro.</note>
gr. <unclear>95</unclear>. m. 55 distantiam Solis a meridiano quæsitam. Supponatur
altitudo Solis gr. 9. m. 16. cæteris stantibus: huius altitudinis
sinus 16103 qui ductus in 126902 facit 2043502906. Hinc
abiectis quinque figuris restat numerus 20435. qui multiplicatus
in 103609. facit 2117149915. Unde abiectis quinque
figuris restat 21171. qui numerus quoniam æqualis est fere
sinui differentiæ ascensionalis 21189 illinc concludo distantiam
quæsitam a meridiano esse quadrantem.
<note type="editorial" resp="#pass">« gr. 95 » : le premier chiffre est un 9, le second a la forme du 5 de « m. 55 » ; la somme annoncée à la vue 48 (le quadrant et gr. 4 m. 55) ferait gr. 94. m. 55. « 2117149915 » et « 21171 » sont écrits ainsi ; le produit de 20435 par 103609 est 2117249915. Laissés tels quels.</note></p>
<p>Item supponatur altitudo Solis gr. 27. m. 50. Cætera ut
prius. Sinus talis altitudinis erit 46690 qui ductus in
126902 facit 5925054380 de quo abiectis ad dextram
quinque figuris, relinquitur numerus 59251 qui ductus
in 103609 producit 6138936859. Unde ablatis quinque
figuris superest 61389 qui quoniam major est sinu differentiæ
ascensionalis 21189 ideo hic ab illo subtrahendo
superstabat g. 66. m. 18. distantia Solis a meridiano quæsita.
Hæc pro declinatione septemtrionali Tandem supponatur
declinatio Solis gr. 15. m. 20. meridionalis cæteris ut in
postremo casu stantibus, ac similiter peractis: Sed tunc
argumentum distantiæ scilicet 61389 iungendum est
cum sinu driæ 21189 et fiet numerus 82578. cuius sinui
debetur arcus gr. 55. m. 40. qui de quadrante sublatus
relinquit tunc gr. 34. m. 20. distantiam Solis a meridiano
quæsitam. Notandum tamen si hæc operatio refertur
ad stellam cuius parallelus tangat solummodo horizontem
cum scilicet complementum eius declinationis æquiparat
latitudinem regionis tunc pro sinu driæ ascensionalis
capiendus est sinus totus: quandoquidem talis stellæ dria
est quadrans. Si autem stellæ parallelus feratur ultra
horizontem tunc similiter faciendum est, sed et sinus
minimæ altitudinis stellæ in meridiano auferendus est
a sinu propositæ altitudinis: Et cum residuo agendum tanquam
sinu altitudinis proposito. Denique pro recto horizonte ubi loci
latitudo nulla est multiplicandus est sinus altitudinis
in numerum tabulæ beneficæ per declinationem Solis acceptum
Et a producto abiicienda more consueto quinque figuræ.
Sic enim relicto sinui debitus arcus de quadrante abiectus
relinquet Solis a meridiano distantiam. Quando autem sol
ibi est in æquatore, quoniam æquator est tunc circulus altitudinis
Iam altitudo a quadrante subtracta residuabit eius
a meridiano distantiam. Memento tamen si abiectæ figuræ
plusquam 50000 denotaverint adiiciendam esse reliquo numero
semper unitatem, quandoquidem tunc quod abiicitur excedit
integri dimidium.
<note type="editorial" resp="#pass">« driæ », « dria » : abréviations de « differentiæ », « differentia », avec un trait. « superstabat » est surchargé. Dans le second exemple, « 61389 » s'obtient de 6138936859 en ôtant cinq chiffres, et « g. 66. m. 18. » est donné sans le calcul intermédiaire. Dans la marge droite, vers le milieu de la page, le cachet rond de la Bibliothèque impériale, « Bibliothèque impériale MSS ».</note></p>
<p>Compendium Mathematicæ. omittitur quia
a P. M. Mersenno editum in Apologia scientiarum cap. ultimo.
<note type="editorial" resp="#pass">la ligne « Compendium Mathematicæ » est centrée comme un titre ; « omittitur quia … » est ajouté à sa suite, de la même main et de la même encre. La page s'arrête là ; le reste est blanc.</note></p>
</div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
